Phonorama: op geluidenjacht in Brugge

Samen met KAAP onderzoekt Phonorama deze zomer hoe mensen luisteren naar de geluiden in de stad. Iedereen die woont, werkt, leeft en beweegt in Brugge kan mee op geluidenjacht. Om meer te weten te komen over dit project, spraken we online af met Stijn Dickel, artistiek leider van de kunstenorganisatie Aifoon vzw, de organisatie achter Phonorama.

3c4d07fd081fd6d707939eb5a759aec0

Wat is het idee achter Phonorama?

Stijn: “Voor Phonorama haalde ik mijn inspiratie bij de Voyager-ruimtesondes die gelanceerd werden in 1977. Aan boord van deze onbemande sondes bevinden zich 2 gouden grammofoonplaten beter bekend als “The Golden Records”. Deze platen bevatten muziekstukken en begroetingen in 55 talen en zijn de ruimte ingestuurd bij wijze van begroeting mochten we ooit buitenaards leven ontmoeten. Wat mij hiervan het meest geïntrigeerd heeft was de beslissing om een selectie van geluiden te verzamelen die de moeite waard was om te overleven en overgeleverd te worden.”


Hoe is Phonorama gegroeid als project?

Stijn: “In 2017 werd ik aangesproken door de buurtvereniging van de Papagaaiwijk in Gent en kwam ik op het idee om geluiden van de wijk op te nemen en die op een tijdsreis te sturen van 20 jaar. We hebben overwogen om eerst bij de mensen thuis fragmenten op te nemen, maar we vermoedden dat dit te intimiderend zou zijn. Om dat te vermijden hebben we een toestel ontworpen: de Eifoon, een houten ei met een ingebouwde recorder en antenne. Deze eieren werden de wijk ingestuurd en gingen reizen tussen de bewoners onderling. Op die manier kwamen we aan zeer intieme geluidsfragmenten. Via Phonorama laten we mensen reflecteren over hoe we auditief samenleven. Na de opnameperiode werd er door de mensen een selectie gemaakt en via een online stemming zijn er uiteindelijk van de 800 geluiden, 20 geluidsfragmenten geselecteerd om op tijdsreis te gaan. Concreet hebben we een usb-stick in een capsule begraven in een stuk grond midden in de wijk.”


Hoe zal dat proces in Brugge in z’n werk gaan?

Stijn: “We hebben lessen getrokken van de Papagaaiwijk in Gent en zijn een samenwerking gestart met KAAP. Dat zorgt ervoor dat we omringd zijn door sterke lokale trekkers. In het begin lanceerden we terug de Eifoons die onderling werden doorgegeven, maar door Corona was dit helaas geen optie meer. Omdat we de persoonlijke signatuur van geluiden te belangrijk vinden, laten we nu toe dat geluiden opgenomen worden met de smartphone. Aan de geluidsfragmenten zijn er twee voorwaarden verbonden: allereest mag het geluid geen muziek of stemmen bevatten. Al de rest - binnen, buiten, dieren, onherkenbare geluiden, herkenbare geluiden- is mogelijk. Daarnaast moet het geluid in Brugge opgenomen zijn. We vragen om aan het begin van de opname enkele zaken in te spreken: de datum, naam en adres van de plek waar je de opname maakt en een omschrijving van het geluid dat je gaat opnemen.”

Schermafbeelding 2020 07 23 om 19 05 15 verkleind

Heb je al veel geluiden ontvangen?

Stijn: “Momenteel hebben we toch al 150 opnames, maar dat mogen er nog veel meer worden! Je kan jouw fragment nog altijd tot het einde van het jaar bezorgen aan geluid@aifoon.org. Wij slaan deze op in onze database en maken dan later een selectie van geluiden die op tijdsreis gaan.”


Wat is de link met AMOK, het stadsfestival dat KAAP organiseert in Brugge?

Stijn: “We lassen twee opnameperiodes of “oogstperiodes” in en twee terugkoppelingsmomenten. De eerste oogstperiode is deze zomer, de tweede valt in dit najaar. AMOK, dat daar net tussen valt, is het ideale moment om die geluiden van de eerste oogstperiode terug te koppelen naar het grote publiek. We installeren onder andere ‘Zinderspin’, dat is een interactieve kunstinstallatie gelijkaardig aan een mobile van 6m diameter, maar in plaats van beeldjes of poppetjes hangen aan onze installatie luidsprekers. Wanneer je een zwenk geeft beginnen de 8 luidsprekers te pivoteren. Op die manier maken we een compositie met de verschillende opgenomen geluiden. Een ervaring die je het best kan vergelijken met een auditieve massage waar je je helemaal kan onderdompelen in geluiden van de buurt.”


Wat zijn de volgende stappen in het project?

Stijn: “Op de eerste editie van AMOK die plaats vond in november 2019, werd het startschot gegeven van Phonorama. De tweede doorstart vond plaats begin juli op Signaal, het radiofestival van Villa Bota en Het Entrepot. Dit najaar volgt op AMOK het eerste terugkoppelingsmoment. De tijdsreis, ergens in december, vormt het 2e terugkoppelingsmoment.”


Hebben jullie al een plek gevonden in Brugge waar het geluid op tijdsreis gaat?

Stijn: “Nee, een plek waar we de geluidencapsule op tijdsreis zullen sturen hebben we nog niet. Maar dat zal mee worden bepaald door Louise Raes, één van de trekkers van het project in Brugge. Ze speelt zelfs met het fijne idee om dit mee te laten bepalen door de Bruggeling zelf.”

Schermafbeelding 2020 07 23 om 19 05 28 verkleind

Naast Phonorama gaan er in Brugge ook een aantal soundwalks door. Wat is dat juist en waarom was het belangrijk om tijdens de soundwalk niets meer te zeggen en te zien?

Stijn: “Een soundwalk is een luisterwandeling waarbij je geblinddoekt de omgeving verkent zonder vast traject. Samen met een begeleider ga je op zoek naar typische en minder typische geluiden van de stad. Als je geblinddoekt bent ga je vaak eerst luisteren om je te oriënteren. Maar voor deze soundwalk is het belangrijk om net dat oriënterend luisteren te verlaten. Dan pas kom je in een bepaalde zone en kan je je overgeven aan de geluiden van de omgeving. Vandaar dat er ook geen gesprek meer mogelijk is van zodra je geblinddoekt wordt. Het effect dat ik wil bereiken is dat deelnemers niet meer beseffen dat ze wandelen en zich volledig onderdompelen. Als je niet graag de controle verliest is dat soms een moeilijker proces, maar toch zijn de reacties nadien meestal heel positief.”

Zijn er nog soundwalks en hoe kan je deelnemen?

Stijn: “Er staan in Brugge nog 4 soundwalks gepland. De wandelingen zijn allemaal gratis, maar we vragen wel om vooraf in te schrijven via louise@kaap.be.

  • za 25/07 - 14u-16u - vertrek aan de tuin van het Guido Gezellehuis
  • za 29/08 - 14u-16u - vertrek aan De Republiek
  • za 26/09 - 14u-16u - vertrek aan De Republiek
  • za 14/11 - 14u-16u - vertrek aan De Republiek

Deze 4 wandelingen zijn het offline contact moment van Phonorama. Op elke soundwalk is er een andere geluidskunstenaar van Aifoon aanwezig met elk zijn eigen visie over geluid. Het is mogelijk dat je de vier wandelingen elke keer op een andere manier beleeft door de verschillende invalshoeken van de aanwezige kunstenaar. Daarnaast geven we ook de mogelijkheid om geluiden op te nemen voor Phonorama.”

3c4d07fd081fd6d707939eb5a759aec0

Je verwijst naar geluiden die typerend en niet typerend zijn voor een stad, kan je hierbij meer uitleg geven?

Stijn: “De meeste mensen denken bij typische geluiden van Brugge aan de koetsen of de beiaard. Maar het kan perfect zijn dat er voor de Bruggeling een ander geluid typerend is aan hun stad. Ik denk hierbij aan het geluid van een losliggende tegel of de trolleys van toeristen en de lekkende regenpijp van de buurman. Mensen zijn ook vrij om hiermee aan de slag te gaan en te experimenteren. Soms kan geluid heel poëtisch zijn en een diepere betekenis hebben. Als we denken aan geluiden die misschien niet meer bestaan in 20 jaar denk ik bijvoorbeeld aan het geluid van een bief die door de brievenbus valt.”


Daarnaast heb je ook een citymixer gecreëerd. Kan je daar meer over vertellen?

Stijn: “De citymixer is een tool om mensen te laten experimenteren om een eigen soundtrack van de stad te maken. Hiervoor gebruiken we geluidsfragmenten uit Brugge zoals het geluid van kwakende eendjes, het tappen van een pint en de ruisende fontein van het Astridpark. Het is de bedoeling om doorheen het project hieraan nog meer geluiden toe te voegen. Je kan zelf jouw creativiteit de loop laten gaan en de citymixer uitproberen op de website van Aifoon.”


Zijn er geluiden die je storend vindt?

Stijn: “Geluid is een ervaring. Als ik een geluid storend vind is dat zeer afhankelijk van m’n gevoel. Een drilboor in de stad kan mij soms zelfs fascineren. Maar op andere dagen heb ik daar soms gewoon geen zin in. Hetzelfde geldt voor auto’s. Zo kan het geluid van een wagen op natte kasseien heel mooi zijn. Er zijn geen slechte of goede geluiden, het gaat eerder om de verhouding die je hebt tegenover geluid. Bepaalde geluiden vragen natuurlijk meer energie dan andere.”


Omgevingsgeluiden maken deel uit van ons leven. Tijdens corona vielen deze geluiden grotendeels weg. Hoe heb jij dit ervaren?

Stijn: “In het begin van de lockdown ben ik heel vaak de stad in getrokken. Het interessante aan deze ervaring was dat al deze stadsgeluiden nu plots afzonderlijk te horen waren en niet meer parallel. In niet-coronatijden heb je normaal “hoopjes” geluid die vaak simultaan te horen zijn, nu viel dat weg. Wat mij het meeste ontroerde was het moment dat de beiaardier begon te spelen voor een leeg plein en er was niemand die naar hem kwam luisteren. De beiaardier speelde zonder publiek en toch behield hij zijn engagement. Als kunstenaar was dat typerend en kenmerkend voor die periode”.

Tekst: Layla Cornelissen. Foto's: Phonorama.
Uit BLVRD Magazine editie #17.

Uw browser wordt niet ondersteund, schakel over naar een andere voor een optimale ervaring.